برگزیده :

آخرت

نوشته شده در تاریخ ۱۶:۵۰:۰۹ ۱۳۹۱/۰۸/۰۸ و در حوزه های دانشنامه - ۰ نظر
آخرت

 کلمه «آخرت» در لغت از ماده «أ خ ر» و مؤنث آخر است....

آخرت: کلمه «آخرت» در لغت از ماده «أ خ ر» و مؤنث آخر است. این کلمه گاهى در مقابل«اُولى» قرار مى گیرد و اُولى مؤنث اول است (الصحاح ، ج2 ، ص 576 ; المفردات فى غریب القرآن ، ص 13 و لسان العرب ، ج4  ، ص 12) و گاهى در مقابل «دنیا» (مجمع البحرین ، ج1 ، ص 48) و دنیا یا از ماده دنوّ است (نزدیکى) ، و یا از مادّه دنّى (پست و ناچیز). قهراً آخرت به معناى زندگى دورتر ، یا در سطح بالاتر است. آنجا که در مقابل «اولى» است به معناى آخر کار است (بحارالأنوار ، ج24 ، ص 356).
آخرت در اصطلاح دو کاربرد دارد: یکى عالم پس از دنیا که عالم برزخ و قیامت را شامل مى شود ، عبارت از جهانى است که انسان ها پس از مردن به آن وارد شده و براى همیشه در آن زندگى خواهند کرد و دیگرى به معناى قیامت است. پیامبر (صلى الله علیه وآله وسلم درباره این که چرا جهان پس از دنیا آخرت نامیده شده ، فرموده است:«چون بعد از دنیا و متأخر از آن است» (بحارالانوار ، ج54 ، ص 356 و مجمع البیان ج1 ص 88) وعلى (علیه السلام) فرموده است:«چون سراى پاداش است». (علل الشرایع ، ج1 ، ص 12).
واژه آخرت در قرآن کریم 115 مرتبه آمده است: 58 مورد در مقابل واژه «دنیا» ، و 5 مورد در مقابل واژه «اُولى» ، 9 مورد صفت یا مضاف الیه «الدار» و یک مورد صفت «النشأة».
همچنین از آخرت به «دارالسلام» (یونس:25) ، سراى صلح و سلامت ، «دارالمتقین» (نحل:30) ، سراى تقواپیشه گان ، «دارالمقامه» (فاطر:35) سراى اقامت ،« دارالقرار» (غافر:39) سراى آرامش ، «دارالخلد» (فصلت:28) سراى جاوید و «دارالبوار» (ابراهیم:28) سراى نیستى و نابودى نیز تعبیر شده است.
پیامبران الهى بر لزوم ایمان به آخرت تأکید بسیار داشته اند و یادآورى مرگ را نشانه زیرکى انسان دانسته و انذار و تبشیر را از اصول دعوت خود قرار داده اند (منشور جاوید ، ج9 ، ص 5). زیرا وقتى انسان باور کند که آخرتى در کار است و سعادت و شقاوت ابدى او در گرو اعمال ونیّات خواهد بود ، آثار این باور در گفتار و کردار ، عقاید و افکار او تأثیر مستقیم و شگرف مى گذارد و موجب اصلاح هر چه بیشتر او خواهد شد ; چنان که علت انحراف بشر کنونى ، غفلت از یاد آخرت است (بدایة المعارف ، ج2 ، ص 286). از این رو خداوند متعال بندگان ویژه خود را با وصف «یاد کنندگان آخرت» تمجید فرموده است: (إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَة ذِکْرَ الدّارِ)  ; «ما آنان را خالص کرده ] و به مقام مُخلَصین رساندیم [ به این سبب که فقط به یاد آخرت بودند» (ص: 46).
ویژگى هاى عالم آخرت: آخرت وجهه ملکوتى و ظهور تام دنیا محسوب شده و همچون سکه اى دو رو ، مجموعاً یک واحد به شمار مى آیند (المیزان ، ج2 ، ص 104) (یَعْلَمُونَ ظاهراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وهُمْ عَنِ الآخِرَة هُمْ غافِلُونَ) آنان فقط ظاهرى از زندگى دنیا را مى دانند ، و از آخرت غافل اند ( روم: 7).
آن عالم حدّ وسط جهان مجردات عقلیه و جسمانیات مادیّه قرار دارد (اسفار اربعه ، ج9 ، ص 335).
آخرت داراى زمین و آسمان هاست ، اگر چه با زمین و آسمان هاى دنیا از بعضى جهات متفاوت است (المیزان ، ج11 ، ص 24 (یَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَیْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ...)  ; «در آن روز که این زمین به زمین دیگر ، و آسمان ها ] به آسمان هاى دیگر [ مبدّل مى شود (ابراهیم:48) ; (مجمع البیان ، ج6 ، ص 94 ; الکشاف ، ص 636 ، تفسیر کبیر ، ج19 ، ص 146). آن سرا ، محل ظهور و تجلّى مالکیت مطلقه الهى (المیزان ، ج2 ، ص 179) و کشف حقایق اشیا و تعیّن اجزاء ، و تبدیل شدن جهان غیب به جهان شهادت است. (المیزان ، ج7 ، ص 54 ; ج 11 ، ص 14 ; ج16 ، ص 391) و داراى حیات حقیقى و محض بوده و سراسر زندگى است (شرح العقیدة الطحاویه ، ص 120 ; الکشاف ، ص 957 (إِنَّ الآخِرَةَ لَهِىَ الْحَیَوان) (عنکبوت: 64). ماده و جسم آن ، زمین و آسمان ، با غ و میوه ها ، آتش و عذاب آن همگى جاندار ، شاعر و آگاهند. (مجمع البیان ، ج8 ، ص 40 ; المیزان ، ج18 ، ص 205 ; تفسیر کبیر ، ج25 ، ص 92).
پیامبر (صلى الله علیه وآله وسلم) فرموده است: سال هاى آخرت وصف ناشدنى ، روزهاى آن بى شمار و ساکنان آن جاودانه اند (بحارالأنوار ، ج54 ، ص 356) وفنا و پیرى و کهنگى به آن راه ندارد (المیزان ، ج16 ، ص 149).
اما محدود بودن آن به عمر آسمان ها و زمین (مادامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْض) (هود ، 108) به این جهت است که مطلق آسمان ها و زمین ، از این حیث که آسمان و زمین اند ، ابدى و روشن به نور پروردگارند ، اگر چه آسمان و زمین دنیایى فانى است (المیزان ، ج11 ، ص 24).
نعمت هاى آخرت خالص از نقمت و سعادت آن خالص از شقاوت است ; چنان که نقمت و شقاوت آن نیز همین گونه است. (همان ، ج12 ، ص 20).
ویژگى هاى اهل آخرت
1. عدم تکلیف: اهل آخرت از تکلیف معافند (شرح المواقف ، ص 379 ; اوائل المقالات ، ص 91ـ 92) زیرا با وجود تکلیف ، امکان ایصال ثواب به مطیع نخواهد بود و حال آن که بهشت محل ایصال ثواب است (کشف المراد ، ص 105).
2. آزادى و اختیار: اهل آخرت در انجام اعمال آزاد و مختار بوده و هیچ گونه اجبار و اضطرارى براى آنها نیست (اوائل المقالات ، ص 92). با این حال از بهشتیان فعل قبیح صادر نمى شود ، چون انگیزه کار قبیح در آنها وجود ندارد ، اما اهل جهنم گاهى مرتکب کار قبیح مى شوند.چنان که قرآن کریم از دورغ گویى جهنمّیان خبر مى دهد: (وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى النّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَلا نُکَذِّبُ بِآیاتِ رَبِّنا وَنَکُونَ مِنَ الْمؤْمِنین* بَلْ بَدالَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُو عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَکاذِبُون) (انعام: 27) و تردیدى در قبح دروغ نیست (اوائل المقالات ، ص 92).
3. معرفت به ذات الهى: اهل آخرت عارف به ذات الهى بوده و تمام حوادثى را که در دنیا بر آنان گذشته است نیز به یاد مى آورند (امالى سید مرتضى ، ج4 ، ص 15 ; التبیان ، ج5 ، ص 29) زیرا اگر آنچه به آنها از پاداش و کیفر مى رسد ، ندانند از ناحیه چه کسى صورت گرفته و به چه جهت است ، عنوان پاداش و کیفر بر آن صادق نخواهد بود ، حال آن که آنچه در آخرت به انسان مى رسد ، قطعاً پاداش یا کیفر اعمال اوست (شرح نهج البلاغه ، ج5 ، ص 142).
4. تناسب پاداش با عمل: پاداش اهل آخرت متناسب با اعمال آنان ، (بدایة المعارف ، ج2 ، ص 286) و ملازم آنهاست (المیزان ، ج11 ، ص 14 ; ج 15 ، ص71). (کُلّ إِنْسان أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِى عُنُقِهِ)  ; «هر انسانى ، اعمالش را بر گردنش آویخته ایم ( اسراء: 13). از این رو جایى براى عذرخواهى باقى نمى ماند ، زیرا عذرخواهى در جایى مفید است که پاداش قابل انفکاک از عمل باشد (المیزان ، ج11 ، ص 14) (لا تَعْتَذِروُا الْیَوْمَ إِنَّما تُجْزَونَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ)  ; «اى ] کافران! [ عذرخواهى نکنید ، پاداش شما ، نفس عملى است که انجام دادید» (تحریم: 7).
5. رابطه صمیمى بهشتیان: در آخرت بین نیکوکاران انس و الفت ، صفا و صمیمیت برقرار است (الکشاف ، ص 642 (إخواناً على سُرُر مُتَقابِلین)  ; «همه برادرانه بر تخت ها رو به روى یکدیگر نشسته اند» (حجر : 47). امّا در اجتماع بدکاران تنفر و بیزارى از یکدیگر و ناسزاگویى حکمفرماست (الکشاف ، ص 1052 (إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النّارِ) . این گفت و گوى خصمانه دوزخیان قطعاً راست است. (ص: 64).
6. سرنوشت جداگانه: در آنجا هر کس سرنوشت جداگانه دارد ، زیرا آن جهان ، جهان فعلیت هاى محض است و فعلیت هاى محض از یکدیگر تأثیر نپذیرفته و با یکدیگر ترکیب نمى شوند (عدل الهى ، ص 198).
منازل آخرت
آخرت داراى منازلى است ; از قبیل لحظه مرگ ، قبر ، حشر ، صراط ، میزان ، حساب و تطایر کتب.
1. لحظه مرگ ، آخرین روز دنیا و اولین روز آخرت است. در آن لحظه مال ، فرزند و اعمال خوب و بد انسان (شرح اصول کافى ، ج1 ، ص 51) تمثّل پیدا مى کنند (فتح البارى ، ج8 ، ص 430) و ملائکه از آسمان نزد محتضر حاضر مى شوند (المیزان ، ج8  ،ص 137).
2. قبر یا عالم برزخ: پس از آن که مرده را در قبر گذاشتند ، دو ملک وارد قبر شده و از مسائل اعتقادى خدا ، پیامبر ، امام ، دین ، کتاب و قبله سؤال مى کنند (